Ba cách mở đầu truyện ngắn quen thuộc và khi nào nên dùng
Trang đầu tiên không cần phải đẹp. Nó chỉ cần làm người đọc muốn lật sang trang thứ hai.
Đoạn mở đầu quyết định rất nhiều. Không phải vì người đọc sẽ bỏ nếu một câu đầu nhạt – nhiều người kiên nhẫn hơn thế – mà vì chính người viết cần đoạn mở để biết mình đang viết câu chuyện gì.
Có ba cách mở đầu quen thuộc. Mỗi cách có một kiểu truyện phù hợp.
1. Mở bằng hành động
Nhân vật đang làm gì đó khi trang đầu bắt đầu. Không giới thiệu. Không dựng cảnh trước. Cú va chạm giữa người đọc và trang viết xảy ra lập tức.
Kiểu mở này hợp với truyện có bước ngoặt mạnh, hoặc truyện ngắn hoàn toàn (dưới 2000 chữ) vì bạn không có chỗ dành cho khúc dạo đầu. Nguyễn Huy Thiệp thường mở bằng một câu khẳng định gần như báo cáo, đưa độc giả thẳng vào tình huống.
Rủi ro: nếu không có gì theo sau, hành động mở sẽ bị hẫng. Cách thử: viết xong 1000 chữ, quay lại đọc câu đầu – nó còn làm bạn muốn đọc tiếp không?
2. Mở bằng khung cảnh
Trước khi có người, có nơi. Trước khi có hành động, có không khí. Mở kiểu này chậm hơn, nhưng dựng được một thế giới mà nhân vật sẽ sống trong đó.
Hợp với truyện dài hơn, hoặc truyện mà bối cảnh (một làng, một phố, một mùa) là một nhân vật. Nguyễn Nhật Ánh trong nhiều truyện dành cho thiếu nhi mở bằng không gian trước – một khu vườn, một lớp học – rồi mới đưa nhân vật vào.
Rủi ro: mô tả quá lâu. Một quy tắc đơn giản: nhân vật phải xuất hiện trong vòng 200 chữ đầu, kể cả khi bạn mở bằng khung cảnh.
3. Mở bằng giọng kể
Người kể nói chuyện trực tiếp với người đọc, trước cả khi có cảnh nào được dựng. Đây là cách mở khó nhất vì nó đặt gánh nặng lên một thứ bạn chưa chắc đã kiểm soát: giọng của chính mình.
Nhưng nếu được, nó là cách mở mạnh nhất. Phan Thị Vàng Anh trong nhiều tản văn dùng giọng kể làm điểm neo: đọc một đoạn là nhận ra người viết, trước cả khi nhớ nội dung.
Rủi ro: giọng mượn. Nếu đoạn mở của bạn nghe giống bất kỳ ai khác, viết lại.
Đoạn mở đầu không phải để giới thiệu nhân vật. Nó để hẹn với người đọc kiểu truyện họ sắp đọc.
Thử cả ba với cùng một truyện
Bài tập quý nhất tôi biết về mở đầu là: lấy một truyện ngắn bạn đang viết, viết lại đoạn mở ba lần – một lần hành động, một lần khung cảnh, một lần giọng kể. Không cố chọn trước xem bản nào đúng hơn.
Sau khi viết xong ba bản, bỏ qua một đêm, rồi đọc lại. Thường một bản sẽ hay hơn hai bản kia theo cách rõ ràng đến mức bạn không cần cân nhắc. Đó là cách truyện của bạn muốn được mở.
Khi đoạn mở không chịu ra
Đôi khi bạn ngồi trước trang giấy và không có đoạn mở nào ra. Ba cách xử lý:
- Viết đoạn hai trước. Bỏ qua mở đầu, nhảy thẳng vào cảnh thứ hai. Sau khi viết xong hai cảnh, đoạn mở thường tự ra.
- Viết câu cuối trước. Nếu bạn đã biết truyện kết ra sao, đoạn mở là câu chuẩn bị cho người đọc đến cái kết đó.
- Chép câu mở của một tác giả bạn thích, rồi viết tiếp bằng giọng của mình. Sau 100 chữ, xoá câu chép, giữ phần còn lại.
Bài tập tuần này
Ba đoạn mở, một truyện
Chọn một truyện ngắn đang dở. Viết lại đoạn mở ba lần theo ba cách trên. Mỗi bản 150 chữ.
Đưa cả ba cho một người bạn tin cậy đọc. Không nói bản nào là của cách nào. Hỏi họ: "ba bản này có cảm giác là ba truyện khác nhau không?" Nếu có, bạn đã hiểu vì sao đoạn mở quan trọng.
Trước khi bắt tay, bạn nên quen với bài về giọng văn – cách bạn chọn mở đầu thường là tín hiệu rõ nhất của giọng bạn đang ở đâu.