Tìm giọng văn của mình qua bài tập đọc to ba đoạn
Giọng văn không phải là một bí mật trong đầu. Nó là cách bạn ngắt câu, chọn từ, và những thứ bạn không bao giờ viết ra.
Giọng văn – tiếng Anh gọi là voice – là một trong những thứ khó dạy nhất trong viết lách. Người ta hay nói "tìm giọng của bạn" như thể nó là một món đồ bị thất lạc. Nhưng giọng văn không phải là một bí mật trong đầu. Nó là cách bạn ngắt câu, chọn từ, và cả những thứ bạn không bao giờ viết ra.
Giọng văn gồm những gì
Khi một người đọc nói "văn này nghe giống anh A, không giống anh B", họ đang cảm nhận một tổ hợp cụ thể của những thứ sau:
- Độ dài câu. Trung bình bao nhiêu chữ một câu, và biên độ giữa câu ngắn nhất với câu dài nhất.
- Lớp từ. Hán Việt hay thuần Việt, cổ hay đương đại, miền Bắc hay miền Nam, trường quy hay khẩu ngữ.
- Nhịp đoạn. Đoạn một câu có không, đoạn dài có cấu trúc lặp không, đoạn kết thường kết thế nào.
- Khoảng cách với nhân vật. Người kể đứng gần nhân vật hay lùi ra xa, có đánh giá hay chỉ ghi lại.
- Những thứ không viết. Bạn né loại từ nào, loại cảm xúc nào, loại chủ đề nào. Đây là phần mà chính bạn thường không nhận ra.
Bài tập đọc to ba đoạn
Đây là bài tập tôi đề nghị với ai muốn hiểu giọng mình đang ở đâu.
- Chọn ba đoạn khác nhau: một đoạn bạn mới viết tuần này, một đoạn bạn viết cách đây sáu tháng, và một đoạn của tác giả bạn thích nhất hiện giờ.
- Đọc to cả ba, một mình, không quay video. Chú ý chỗ hụt hơi, chỗ giọng tự nhiên lên cao, chỗ bạn muốn sửa khi đang đọc.
- Sau đó trả lời ba câu hỏi về từng đoạn:
- Câu nào trong đoạn này tôi không bao giờ viết được, kể cả cố?
- Câu nào trong đoạn này tôi có thể viết dễ dàng?
- Nếu tôi phải cắt ba từ ở đoạn này, tôi sẽ cắt gì?
Ba câu hỏi đó cho bạn thấy ba việc: biên của giọng mình, lõi của giọng mình, và phần mỡ mà bạn hay thừa.
Giọng không phải là bắt chước
Người mới viết hay nghĩ "tôi muốn viết như Nguyễn Nhật Ánh" hoặc "tôi muốn viết như Phan Thị Vàng Anh". Bắt chước là một bước học bình thường, không có gì sai. Nhưng bắt chước chỉ giúp bạn mượn vỏ. Giọng thật của bạn hiện ra ở những chỗ bạn không bắt chước được, dù cố.
Sau khoảng sáu tháng viết đều, đọc lại những đoạn cũ của chính mình – bạn sẽ thấy một vài thói quen trở đi trở lại. Đó là giọng. Giữ nó, đừng cố sửa cho giống người khác.
Giọng văn là cái mà độc giả quen bạn sẽ nhận ra trước khi họ đọc đến tên tác giả.
Khi nào thì nên thay đổi giọng
Giọng không phải là cố định. Có hai lý do hợp lý để chủ động đổi:
- Vì thể loại. Giọng viết tản văn khác giọng viết kịch bản. Một người viết tốt thường có hai ba giọng và dùng đúng chỗ.
- Vì giọng đang che đi nội dung. Nếu độc giả quen khen "văn hay" mà không nhớ truyện, giọng của bạn đang to hơn chuyện. Lúc đó đáng lùi lại.
Bài tập tuần này
Đọc to ba đoạn, viết ba câu
Làm bài tập đọc to ba đoạn ở trên. Sau đó viết đúng ba câu, mỗi câu trả lời một ý:
- Giọng của tôi hiện giờ gần nhất với kiểu nào trong ba đoạn?
- Một thói quen tôi muốn giữ.
- Một thói quen tôi muốn thử bỏ trong tháng tới.
Giữ ba câu đó dán lên chỗ bạn hay viết. Đọc lại vào đầu mỗi tuần.
Giọng văn và kỹ thuật "show, don't tell" quan hệ chặt – xem thêm bài này để hiểu vì sao tỷ lệ kể và cho thấy là một phần của giọng.